Ryzyka w kontraktach budowlanych - podwykonawcy

Podwykonawca - to podmiot, któremu wykonawca powierza realizację określonej, często wyspecjalizowanej części inwestycji. W praktyce podwykonawcy są ważnym ogniwem procesu budowlanego i nierzadko bez ich udziału sprawna realizacja całego przedsięwzięcia byłaby znacznie utrudniona. Inwestor lub zamawiający może zastrzec, że określone prace wykonawca powinien zrealizować osobiście. Może też dopuścić korzystanie z podwykonawców i szczegółowo określić zasady ich angażowania. Zwykle kwestie te reguluje odrębny paragraf umowy, wskazujący m.in. sposób zgłaszania podwykonawców, zakres powierzanych im prac oraz zasady odpowiedzialności i rozliczeń. 

W praktyce spółka uczestnicząca w realizacji kontraktu budowlanego może występować jako: 

1. podwykonawca wobec generalnego wykonawcy
2. wykonawca wobec swoich podwykonawców 

W obu przypadkach obowiązują inne obowiązki i ryzyka, wynikające z przepisów kodeksu cywilnego, umów podwykonawczych oraz z kontraktu głównego.  Ma to znaczenie nie tylko dla podwykonawcy, który chce zabezpieczyć możliwość otrzymania wynagrodzenia. Błędy w procedurze podwykonawczej mogą również przełożyć się na rozliczenia generalnego wykonawcy z inwestorem.

Kiedy inwestor odpowiada za wynagrodzenie podwykonawcy?

Art. 647¹ k.c. przewiduje solidarną odpowiedzialność inwestora i wykonawcy za wynagrodzenie należne podwykonawcy za wykonane roboty budowlane. Oznacza to, że po spełnieniu warunków określonych w przepisie, podwykonawca może dochodzić zapłaty nie tylko od swojego bezpośredniego kontrahenta, ale również od inwestora. Regulacja ma charakter bezwzględnie obowiązujący – odpowiedzialności wynikającej z art. 647¹ k.c. nie można po prostu wyłączyć postanowieniem umowy.  

Kluczowe znaczenie ma jednak prawidłowe zgłoszenie podwykonawcy i szczegółowego zakresu powierzonych mu robót przed rozpoczęciem ich wykonywania. Zgłoszenia może dokonać wykonawca albo sam podwykonawca. Powinno ono mieć formę pisemną i pozwalać jednoznacznie ustalić zarówno osobę podwykonawcy, jak i zakres wykonywanych przez niego robót.  Z perspektywy podwykonawcy praktyczny wniosek jest konkretny: jeżeli nie ma pewności, czy generalny wykonawca prawidłowo dokonał zgłoszenia, warto tę kwestię zweryfikować przed rozpoczęciem prac.

Osobne zgłoszenie nie jest potrzebne, jeżeli inwestor i wykonawca już w zawartej na piśmie umowie wskazali konkretnego podwykonawcę oraz szczegółowy przedmiot wykonywanych przez niego robót. 

Co ze zgłoszeniem może zrobić inwestor?

Po otrzymaniu zgłoszenia inwestor może wnieść sprzeciw wobec wykonywania robót przez podwykonawcę. Co do zasady ma na to 30 dni, przy czym umowa może przewidywać krótszy termin. Sprzeciw również wymaga formy pisemnej. Jeżeli zostanie skutecznie wniesiony, inwestor nie ponosi solidarnej odpowiedzialności za wynagrodzenie podwykonawcy w objętym nim zakresie.  Odpowiedzialność inwestora ma również swoje granice kwotowe. Nie może ona przekraczać wynagrodzenia należnego wykonawcy za ten zakres robót, który został powierzony podwykonawcy.  

Spełnienie warunków z art. 647¹ k.c. nie oznacza jeszcze, że wykonawca wypełnił wszystkie obowiązki wynikające z umowy z inwestorem.

Kontrakty budowlane mogą wprowadzać znacznie bardziej szczegółowe zasady korzystania z podwykonawców. Przykładowo wykonawca może być zobowiązany do:

• przedstawienia inwestorowi projektu umowy podwykonawczej przed jej zawarciem,
• wskazania zakresu prac i wynagrodzenia podwykonawcy,
• uzyskania pisemnej zgody inwestora,
• przekazania kopii zawartej umowy,
• przedstawienia listy osób wykonujących prace,
• przestrzegania ograniczeń dotyczących dalszych podwykonawców

Takie rozwiązania pojawiają się również w praktyce kontraktowej. W umowach przewiduje się  niezwykle często obowiązek informowania inwestora o odmowie dokonania płatności na rzecz podwykonawcy i przyczynach tej odmowy, a przy tym warunkuje wypłatę wynagrodzenia od przedstawienia oświadczenia o niezaleganiu z płatnościami na rzecz podwykonawców. Jeżeli powstanie spór, wykonawca narażony jest na wstrzymanie płatności.  

W kontraktach spotyka się także postanowienia pozwalające inwestorowi na:

• dokonanie bezpośredniej płatności na rzecz podwykonawcy,
• potrącenie tej kwoty z należności wykonawcy
• w przypadku sporu – złożenie odpowiedniej sumy do depozytu sądowego. 

Spór wykonawcy z podwykonawcą może więc bardzo szybko stać się problemem dotyczącym płynności całego kontraktu.

Standardem są także postanowienia, zgodnie z którymi wykonawca odpowiada za działania i zaniechania podwykonawców jak za własne. Tym samym wykonawca może ponosić odpowiedzialność przykładowo za teren budowy oraz za szkody wyrządzone także przez podwykonawców i inne osoby, którym powierzył wykonanie zobowiązania. 

Dlatego wybór podwykonawcy powinien być analizowany nie tylko pod kątem ceny czy dostępności. Znaczenie mają również jego zdolność do terminowego wykonania prac, prawidłowego dokumentowania robót oraz przestrzegania procedur wynikających z kontraktu.

Gdzie pojawia się największe ryzyko?

Najczęstszy problem nie polega na samym korzystaniu z podwykonawców, ale na braku kontroli nad całym procesem. Typowy scenariusz wygląda następująco: podwykonawca rozpoczyna roboty, zgłoszenie zostaje dokonane za późno albo nie zostaje dokonane wcale, projekt umowy nie trafia do inwestora, a przy kolejnym rozliczeniu okazuje się, że wykonawca nie posiada dokumentów wymaganych do otrzymania własnego wynagrodzenia. Do tego może dojść spór z podwykonawcą dotyczący wysokości wynagrodzenia. Wtedy wykonawca z jednej strony kwestionuje płatność, a z drugiej inwestor może oczekiwać dowodu, że podwykonawca został rozliczony. 

Dlatego podwykonawstwo warto traktować jako odrębny proces w ramach zarządzania kontraktem.

Przed dopuszczeniem podwykonawcy do robót warto zweryfikować jego zgłoszenie, zakres prac, treść umowy podwykonawczej oraz wymagania kontraktu głównego. W trakcie realizacji trzeba natomiast na bieżąco kontrolować rozliczenia i dokumentację.

Dla ograniczenia ryzyk kluczowe jest:

• prawidłowe zgłaszanie podwykonawców; 
• kontrola zakresu robót podwykonawczych,
• kontrola dalszych podwykonawców,
• dokumentowanie rozliczeń z podwykonawcami.

W takich sprawach wspieramy wykonawców  zarówno na etapie analizy umów, jak i w toku realizacji inwestycji oraz przy sporach dotyczących rozliczeń z podwykonawcami.